Tôi còn nhớ, khi bước vào May Artspace, điều đầu tiên làm tôi khựng lại không phải những bức tranh treo trên tường, cũng không phải ánh sáng hay bố cục gian phòng, mà là một thác lũ sách. Hơn 1500 cuốn, đủ kích cỡ, màu bìa loang lổ, ố vàng xen lẫn bóng mới, tràn xuống từ trên lầu, chạy dọc theo chiếc cầu thang xoắn cũ kỹ rồi đổ xuống sàn gạch bông hoa thị quen thuộc. Chúng nằm đó, chất chồng, ngổn ngang, như một thư viện vừa vỡ tung, không còn giá kệ, không còn trật tự.
Không gian này vốn từng là một cơ sở của Trường Đại học Văn Hiến(1). Nghĩa là nó từng chất chứa tiếng giảng bài, âm vang chữ nghĩa, bụi phấn phả vào ánh đèn vàng. Giờ đây, những cuốn sách lại trở về, nhưng không trong im lặng học đường, mà trong hình hài một dòng thác lạ lùng. Tri thức một thuở nay không còn được đọc, được học, mà bày ra như một cơn lũ, cuốn tất cả vào dòng chảy bất định.
Tên tác phẩm: Bước xuống cầu thang. Người quen lịch sử nghệ thuật sẽ lập tức nghĩ đến bức tranh Khỏa thân bước xuống cầu thang số 2 của Marcel Duchamp. Ở đó, cơ thể con người bị phân mảnh, nhân bản, biến thành một chuỗi hình ảnh cơ giới. Duchamp đã biến một động tác thường nhật thành một cú phá tung ngôn ngữ hội họa, mở đường cho nghệ thuật hiện đại. Bùi Chát, khi mượn nhan đề ấy, không tái tạo cơ thể mà thay vào đó là cơ thể sách, một thân thể khác: thân thể chữ nghĩa, văn hóa, ký ức. Và nó cũng đang bước xuống.
Ở đây, sách không còn là phương tiện đọc. Chúng trở thành vật chất, thành khối lượng, thành một dòng sông câm lặng. Tôi không thể đọc 1500 cuốn. Tôi chỉ thấy chúng tuôn trào, trượt dài, vấp ngã trên bậc thang, nằm sóng soài dưới nền gạch. Chúng không mời gọi tôi đọc, mà bắt tôi nhìn. Và trong cái nhìn ấy, tôi thấy sự khủng hoảng của chữ nghĩa, của văn hóa in ấn giữa thời đại số, khi sách dễ bị quên lãng hơn là được đọc.
Có một nghịch lý là ở ngoài kia, người ta vẫn kỷ niệm Ngày sách Việt Nam 21/3, Ngày sách thế giới 23/4, tổ chức hội chợ, treo băng rôn, diễn thuyết về tình yêu tri thức. Nhưng ở đây, sách hiện diện trong trạng thái giải thiêng. Không còn ngự trị trên kệ tủ, không còn bóng kính bảo quản, chúng chen chúc cùng bước chân người xem, có thể bị giẫm lên, né tránh, nhặt lấy. Chúng tự rời bỏ tháp ngà để lao vào hỗn độn. Tôi chợt nghĩ: khi người đọc không tìm đến tri thức, thì tri thức phải tự tìm đến người đọc. Hình ảnh sách tuôn tràn khỏi thư viện, đổ xuống cầu thang, chính là sự dịch chuyển ấy. Không còn chờ đợi ai mở ra, không còn cam phận nằm trên kệ, tri thức tự bước xuống, tự len vào bước chân, ánh mắt của từng người. Trong sự hỗn loạn kia, ta thấy được khát vọng tồn tại của sách, của chữ, của kho tàng ký ức chung: nếu không ai đọc, chúng sẽ tự tìm cách để được nhìn thấy, được va chạm, được nhắc nhớ. Đó vừa là sự bi thương, vừa là sự chủ động đáng kinh ngạc của văn hóa chữ nghĩa.
Cái hay của Bùi Chát là ông để cho hỗn loạn lên tiếng. Không có sự xếp đặt nghiêm cẩn như trong một thư viện tưởng niệm. Không có tượng đài sách. Chỉ có dòng chảy bất định, như một cơn lũ vỡ bờ. Chính sự lộn xộn ấy khơi gợi trong tôi cảm giác quen thuộc với thơ ông: giễu nhại, cắt dán, để ngôn ngữ tự chuyển động, va vấp và bật ra tia lửa. Ở đây, ông cũng làm điều tương tự với sách.
Cầu thang vốn là trục di chuyển, nối trên và dưới, kín đáo và công khai. Khi sách tràn xuống, nó phá vỡ ranh giới. Thư viện – nơi lưu giữ, bảo tồn – nay vỡ tung và hòa vào đời sống. Hình ảnh ấy ám gợi một sự sa ngã, nhưng cũng có thể là một sự giải phóng. Sa ngã khỏi trật tự, giải phóng để tuôn ra đường phố, len vào phòng triển lãm. Trong khoảnh khắc đó, vai trò chủ động như Bùi Chát gợi ý đã dịch chuyển: từ tác phẩm sang người thưởng ngoạn. Người xem chính là kẻ quyết định, họ thấy đây là đống rác, hay thác tri thức, hay mộ phần của sách in.
Trong nền giáo dục Việt Nam, sách từng là biểu tượng quyền uy – sách giáo khoa, giáo trình, thư viện trường lớp. Nhưng khi bước vào May Artspace, nơi từng là một cơ sở đại học, tôi nhận ra sách ở đây không còn giữ quyền lực đó. Chúng bị hạ bệ, tràn xuống, chen chúc dưới chân. Một hình ảnh vừa đau đớn vừa giải phóng. Nó khiến ta nhớ đến chính số phận của tri thức hôm nay: bị nhấn chìm trong biển dữ liệu, bị ngợp giữa ồn ào thông tin.
Cũng không thể bỏ qua mối liên hệ đến Duchamp. Trong bài tiểu luận The Creative Act (1957), ông viết: “All in all, the creative act is not performed by the artist alone; the spectator brings the work in contact with the external world by deciphering and interpreting its inner qualifications and thus adds his contribution to the creative act.” (Tạm dịch: “Tóm lại, hành động sáng tạo không chỉ do nghệ sĩ thực hiện một mình; chính người xem đưa tác phẩm tiếp xúc với thế giới bên ngoài bằng cách giải mã và diễn giải những phẩm tính nội tại của nó, và bằng cách đó, người xem thêm phần đóng góp của mình vào hành động sáng tạo.”)
Ở đây, Bùi Chát không đưa ra một ý nghĩa duy nhất. Ông mở toang. Mỗi người bước vào sẽ mang theo ký ức riêng về sách, về việc đọc, về tri thức đã từng cứu rỗi hay từng đè nặng mình. Và chính họ, bằng cái nhìn và trải nghiệm ấy, hoàn tất tác phẩm.
Khi rời May Artspace, tôi vẫn còn ám ảnh. Cái cảnh sách rơi xuống cầu thang như sự hụt hẫng của ký ức, một cơn sa ngã tập thể của văn hóa đọc. Nhưng đồng thời, nó cũng là một lời kêu gọi: hãy bước xuống, hãy để sách không chỉ là thứ để cất giữ, mà là để sống, để vận động, để trở thành một phần trong hành trình hiện tại.
Bước xuống cầu thang không chỉ là một sắp đặt thị giác. Nó là một câu hỏi. Nó hỏi về quan hệ của chúng ta với sách, với tri thức, với văn hóa in. Nó hỏi về vị trí của nghệ thuật trong xã hội này. Và quan trọng nhất: nó hỏi về chính chúng ta – khi đứng trước dòng chảy ấy, ta chọn đứng nhìn, bước qua, hay cúi xuống nhặt lấy một cuốn?
Lê Mạnh Hoàng
_____________
Triển lãm Bước xuống cầu thang của Bùi Chát diễn ra từ ngày 21-29/04/2023 tại May Artspace, gồm 33 bức tranh sơn dầu và 1 tác phẩm installation được hình thành từ hơn 1500 cuốn sách.
(1) Hiện nay là cơ sở 2 của Đại học Quốc tế Hồng Bàng.
Trích dẫn từ nguồn: https://thekymoi.media/le-manh-hoang-nhan-ngay-sach-the-gioi-nhin-lai-tac-pham-sap-dat-buoc-xuong-cau-thang-cua-bui-chat-mot-dong-chay-ky-uc-va-am-anh-29594/
0 comments on “Lê Mạnh Hoàng: Nhân ngày sách thế giới nhìn lại tác phẩm sắp đặt “Bước xuống cầu thang” của Bùi Chát – một dòng chảy ký ức và ám ảnh”