Bảy Tám Năm – Hội hoạ tình huống nhưng có niên hạn sử dụng

Trong Bảy Tám Năm, Bùi Chát đặt hội họa vào một tình huống lạ: Cái đẹp có hạn sử dụng. Không phải như một tuyên ngôn gây sốc hay một thao tác gây chú ý, mà như một cử chỉ bình thản trước quy luật sinh – diệt vốn dĩ hiển nhiên. Triển lãm được thực hiện với sự ra mắt của CON Art Gallery – một Art Space độc lập vừa xuất hiện, lựa chọn bước vào đời sống nghệ thuật bằng một dự án khó, thậm chí không dễ được “yêu thích”. Ngay từ điểm khởi đầu, Bảy Tám Năm đã cho thấy đây không phải là một cuộc trưng bày thuần túy, mà là một tình huống được thiết kế kỹ lưỡng, nơi hội họa, không gian và thời gian cùng tham gia vào một tiến trình mở.

Con số 785 – vốn được dân gian hóa trong trò chơi bài như một “bài ngầu” – được Bùi Chát mượn làm khóa khái niệm. Có 785 thì còn được chơi, hết 785 thì rời bàn (theo lý giải của Bùi Chát). Nghệ thuật, trong cách nghĩ này, không phải là một địa vị được bảo lưu vĩnh viễn, mà là một trạng thái có điều kiện. Khi không còn năng lượng, không còn độ “ngầu”, không còn lý do để tiếp tục, nó sẵn sàng kết thúc. Không níu kéo, không tự huyễn hoặc.

Điểm then chốt của triển lãm nằm ở quyết định để tác phẩm tự phai. Thay vì phá hủy tranh như một hành động mang tính trình diễn, Bùi Chát sử dụng dung môi để màu sắc tan dần theo thời gian. Không có khoảnh khắc kịch tính, không có tiếng động, không có “cú chốt gây sốc”. Chỉ là sự biến mất chậm rãi, gần như không thể nhận ra trong từng ngày. Sau bảy hoặc tám năm, bức tranh hoàn tất vòng đời của mình, để lại tấm toan trắng – không phải như một di tích, mà như một sự trở về. Rất thú vị…

Ở đây, hội họa được đặt ngang hàng với đời sống. Nó sinh ra, tồn tại, và biến mất. Việc “lập trình cho sự mất” này đặt ra một câu hỏi trực diện với thói quen tôn sùng tính vĩnh cửu trong mỹ học. Chúng ta quen nói về tác phẩm bất tử, vẻ đẹp trường tồn, di sản cần được bảo tồn vô hạn. Nhưng Bùi Chát chọn hướng ngược lại: Anh xem sự hữu hạn là điều kiện để sự tồn tại có ý nghĩa. Một vật thể được giữ mãi chỉ còn là xác chết được bảo quản tốt. Hội họa, nếu còn sống, phải chấp nhận già đi và tan rã.

Vai trò của giám tuyển trong dự án này không nằm ở việc “diễn giải hộ” tác phẩm, mà ở việc giữ cho tình huống không bị trượt sang minh họa ý niệm. Sự tiết chế trong ngôn ngữ trưng bày, cách để tác phẩm tự nói trong một không gian mở, cho thấy một thái độ giám tuyển hiểu rõ giới hạn của can thiệp. Ở Bảy Tám Năm, giám tuyển không đứng phía trước tác phẩm, mà đứng cùng phía với thời gian.

Không gian trưng bày là một yếu tố không thể tách rời khỏi nội dung. Bảy Tám Năm được trưng bày tại khu bến du thuyền Đảo Kim Cương – một không gian mở, nó như một trạm dừng chân nghệ thuật theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Đây là nơi của sự di chuyển, của chờ đợi, của những khoảnh khắc đi ngang đời sống nhộn nhịp của đô thị. Những bức tranh được treo sau lớp kính, đối diện với đường đi, cây xanh, ánh sáng ban mai hắt bóng shadow tạt vào, ánh đèn đêm và dòng người qua lại, bộ tranh trưng bày ở đây không đòi hỏi sự tập trung tuyệt đối, nó tồn tại cùng nhịp sống thường nhật của cư dân thượng lưu cư trú nơi đây.

Chính trong bối cảnh này, tính hữu hạn của tác phẩm trở nên rõ ràng hơn. Tranh không phải để được chiêm ngưỡng một lần rồi đóng khung trong ký ức như một hình ảnh chuẩn. Nó biến đổi cùng thời gian, cùng ánh sáng, cùng trải nghiệm của người xem. Một người có thể bắt gặp bức tranh hôm nay khác với chính họ khi quay lại sau vài năm. Và đến một lúc, họ chỉ còn nhớ rằng “đã từng có bộ tranh đã trưng bày nơi đây”.

Việc CON Art Gallery lựa chọn chính không gian này cho dự án ra mắt đầu tiên cho thấy một định hướng rõ ràng. CON Art Gallery không xuất hiện như một gallery thương mại tìm kiếm sự an toàn, mà như một art space chủ động bước vào những tình huống chưa định hình, nơi giá trị không nằm ở khả năng sở hữu mà ở trải nghiệm và tư duy. Thay vì tuyên bố mình là ai, CON Art Gallery để lựa chọn của mình tự nói lên điều cần nói. Và lựa chọn Bảy Tám Năm cho lần xuất hiện đầu tiên là một lời mời chân tình.

Về mặt hình thức, loạt tranh tiếp tục hành trình trừu tượng tình huống mà Bùi Chát theo đuổi trong nhiều năm, với đây là triển lãm cá nhân thứ 14. Những mảng màu mạnh, những vệt cọ tự do, đôi khi gần với hành động hơn là hình ảnh. Nhưng khác với trừu tượng biểu hiện thuần túy, các bức tranh này không tìm kiếm cao trào cảm xúc tức thời. Chúng giống như các trường năng lượng mở, nơi màu sắc được thả vào một tiến trình dài hạn. Mỗi lớp sơn vừa hiện diện, vừa mang sẵn mầm mống của tan rã.

Có thể nói, Bùi Chát không làm thí nghiệm hóa học, mà thực hành một dạng “tâm thế hội họa”. Anh vẽ trong ý thức rằng mình đang đồng thời xóa. Hành động vẽ không nhằm khẳng định cái tôi bất tử của nghệ sĩ, mà để buông bỏ ảo tưởng ấy. Trong nghĩa này, Bảy Tám Năm không chỉ là một dự án thị giác, mà là một thực hành tinh thần: chấp nhận giới hạn, chấp nhận kết thúc, và chấp nhận quên.

Khái niệm “hạn sử dụng” được đưa vào nghệ thuật như một câu nói nửa đùa nửa thật: “Tốt nhất dùng trong vòng bảy – tám năm kể từ ngày trưng bày.” Nhưng chính sự hài hước này làm lộ ra một sự thật nghiêm túc. Nghệ thuật, khi trở thành hàng hóa, thường được gắn với bảo hành, với giá trị tích lũy theo thời gian. Ở đây, giá trị không nằm ở việc giữ lại, mà ở trải nghiệm trong thời gian cho phép. Cái đẹp, như sữa hay rượu, thay đổi vị khi quá hạn – và sự thay đổi ấy không phải thất bại, mà là chương tiếp theo của tác phẩm.

Nhìn từ góc độ không gian – đô thị, Bảy Tám Năm gợi mở một cách tiếp cận khác với việc trưng bày nghệ thuật đương đại. Thay vì tách rời khỏi đời sống, triển lãm chấp nhận tính tạm bợ, tính chuyển tiếp của không gian công cộng. Bến du thuyền trở thành một khung thời gian, nơi hội họa đồng hiện với đời sống, rồi lặng lẽ rút lui. Không để lại dấu vết vật chất, chỉ để lại ký ức và câu hỏi.

Bảy Tám Năm vì thế không phải là một kết luận, mà là một lời mời. Mời người xem suy nghĩ lại về cách mình nhìn, nhớ, và giữ nghệ thuật. Khi không còn gì để nhìn, liệu nghệ thuật có thực sự biến mất? Hay chính khoảnh khắc trống rỗng ấy mới là lúc nó hiện ra – như một cảm giác mơ hồ nhưng dai dẳng rằng đã từng có một điều gì đó ở đây, và nó đã sống trọn vòng đời của mình.

Saigon ngày 1/2/2026