Chiếc bồn tiểu của Duchamp và AI

Có một sự thật thường bị che mờ bởi những cơn giận dữ: Duchamp hoàn toàn có thể nặn ra một cái bồn tiểu. Thậm chí, ông có thể tạc cả một pho tượng cẩm thạch đồ sộ. Ông không thiếu tay nghề. Nhưng ông đã không làm. Điều quan trọng là Duchamp chọn không làm.

Năm 1917, khi đặt một cái bồn tiểu lên bệ, ký tên R. Mutt và gửi đến triển lãm, Duchamp đã không thêm vào vật thể ấy bất kỳ công sức thủ công nào. Nhưng chính sự chọn lựa ấy đã làm chấn động mỹ học thế kỷ 20. Người ta không thể không bực bội: “Thế mà cũng gọi là nghệ thuật à?” Thế nhưng, cả một trật tự đã phải lung lay, vì điều Duchamp chứng minh là: nghệ thuật không còn được định nghĩa bằng mức độ công phu, mà bằng hành vi chọn lựa.

Năng lực chỉ là tiềm năng, có thể làm, nếu muốn. Duchamp có năng lực điêu khắc. Người dùng AI (cụ thể là ChatGPT, Gemini) hôm nay cũng có năng lực viết, tổng hợp, nghiên cứu. Họ đã từng viết, từng học, từng luyện. Nhưng điều định nghĩa họ không nằm ở chỗ có thể, mà ở chỗ chọn.

Chọn là một hành vi đầy rủi ro. Chọn đồng nghĩa với việc đặt mình vào thế đối diện, đối diện với sự phán xét, đối diện với sự dè bỉu. Duchamp đã đối diện với nguy cơ bị toàn bộ giới nghệ thuật tẩy chay. Người dùng AI hôm nay đối diện với nguy cơ bị xem thường: “Anh đâu có làm gì, anh chỉ nhờ máy”. Nhưng nếu không chọn, họ chỉ trôi theo quán tính. Nếu chọn, họ khẳng định mình.

Nói một cách thẳng thắn, con người không hiện hữu bằng năng lực, mà bằng lựa chọn. Một người có thể giỏi đủ thứ, nhưng nếu không chọn, người đó vẫn chỉ là một kho tiềm năng vô dụng. Chỉ khi chọn, anh ta mới bước ra ánh sáng của hiện hữu.

Những kẻ phản đối Duchamp một thế kỷ trước có giọng điệu giống hệt những kẻ phản đối AI bây giờ. Họ cùng chia sẻ một nỗi hoảng loạn: nỗi hoảng loạn mất chuẩn mực.

Trước Duchamp, nghệ thuật gắn với tay nghề. Trước AI, tri thức gắn với lao động trí óc. Bỗng nhiên, một người có thể trở thành nghệ sĩ mà không cần chạm tay vào vật liệu; một người có thể viết cả ngàn chữ mà không cần đổ mồ hôi. Chuẩn mực cũ lung lay. Và khi chuẩn mực lung lay, bản ngã của những kẻ từng dựa vào chuẩn mực ấy cũng lung lay theo.

Điều này giải thích vì sao nhiều người giận dữ đến vậy. Họ không chỉ giận Duchamp, không chỉ giận AI; họ giận chính họ, vì thấy chỗ dựa lâu nay của mình bị tước mất.

Nếu nhìn kỹ, ta sẽ thấy điểm tương đồng kỳ lạ: Duchamp biến hành động chọn thành sáng tạo; người dùng AI cũng biến hành động chọn thành sáng tạo.

Duchamp chọn một cái bồn tiểu. Người dùng AI chọn trong hàng ngàn câu chữ máy đưa ra: giữ câu này, bỏ câu kia, thêm thắt ở chỗ nọ. Nói cách khác, họ định hình. Và định hình là sáng tạo.

Đừng xem nhẹ cái chọn. Để chọn đúng, phải có trực giác, phải có kinh nghiệm, phải có tri thức nền. Không phải bất kỳ ai cũng có thể chọn, giống như không phải bất kỳ ai đặt một cái bồn tiểu ra cũng thành Fountain.

Chọn là một hình thức lao động trí tuệ khác. Nó không hiện ra dưới dạng mồ hôi nhỏ giọt trên phím đàn hay vết chai trên tay cầm búa, mà hiện ra như một tuyên ngôn: tôi không chấp nhận bị trói buộc trong định nghĩa cũ.

Duchamp nói: nghệ thuật không nhất thiết là lao động thủ công. Người dùng AI nói: viết lách không nhất thiết là đánh máy từ đầu đến cuối. Cả hai cùng tuyên bố: sáng tạo không chỉ nằm trong công cụ, mà nằm trong quyền quyết định.

Chúng ta sống trong một xã hội thần thánh hóa lao động. Làm nhiều đồng nghĩa với đáng giá. Không làm đồng nghĩa với lười biếng. Nhưng đôi khi, dám không làm mới là hành động sáng tạo triệt để.

Duchamp dám không nặn tượng, thậm chí dám không nặn ra cái bồn tiểu. Người dùng AI dám không gõ từng chữ. Cả hai đều chọn con đường dễ bị chửi nhất. Và chính vì thế, con đường ấy mới đáng giá.

Cái khó của chọn nằm ở chỗ anh phải chống lại áp lực đạo đức. Người ta sẽ không tha cho anh nếu anh “không làm.” Nhưng nghệ thuật, và tri thức, chưa bao giờ tiến lên bằng cách ngoan ngoãn làm theo đạo đức số đông.

Khi tôi chọn, tôi khẳng định: “Tôi ở đây”. Tôi không phải cái máy sản xuất chữ nghĩa, cũng không phải cái tay thợ cắm cúi khắc gọt. Tôi là kẻ đặt câu hỏi, kẻ quyết định, kẻ đứng ra nhận trách nhiệm.

Có thể, một ngày nào đó, tất cả văn bản đều được AI viết, tất cả vật thể đều được máy in 3D làm ra. Khi ấy, giá trị sẽ không còn nằm ở việc “ai làm” mà ở việc “ai chọn”. Người nào chọn, người đó hiện hữu. Người nào không chọn, người đó biến mất trong biển chữ vô danh.

Sự chọn của Duchamp đã kéo cả thế giới nghệ thuật vào kỷ nguyên khái niệm. Từ đó, ta có nghệ thuật vị niệm, performance art, sắp đặt. Mỗi một cử chỉ chọn lựa đều có thể là tác phẩm.

Sự chọn của người dùng AI hôm nay cũng đang kéo thế giới tri thức vào một kỷ nguyên khác. Viết không còn là viết, mà là chọn, định hình, tái phối. Tác giả không còn được định nghĩa bằng bàn tay gõ chữ, mà bằng đôi mắt biết quyết định.

Chuẩn mực sẽ thay đổi, dù ta muốn hay không. Và, như mọi lần thay đổi, sẽ có những kẻ lạc hậu vẫn cố gào lên: “Đây không phải nghệ thuật! Đây không phải tri thức!” Nhưng lịch sử đã chứng minh: cuối cùng, chuẩn mực mới sẽ thắng.

Descartes nói: “Tôi tư duy, nên tôi tồn tại”. Nhưng trong kỷ nguyên Duchamp và AI, có lẽ ta phải sửa lại: “Tôi chọn, nên tôi tồn tại”.

Duchamp không ‘bị’ nhớ đến vì tay nghề điêu khắc, mà vì sự chọn lựa đã tạo nên Fountain. Người dùng AI cũng sẽ không được nhớ đến vì họ gõ bao nhiêu chữ, mà vì họ đã chọn để định nghĩa chính mình.

Không ai phủ nhận rằng họ có thể làm theo cách cũ, như Duchamp có thể nặn tượng. Nhưng quan trọng là họ đã không làm. Họ chọn khác. Và trong lựa chọn ấy, họ hiện hữu.

Bài viết của Hoạ sĩ Bùi Chát được đăng tải trên Báo Tiền Phong số ra ngày 1-2/11/2025

Hình ảnh đại diện: Marcel Duchamp, Fountain (1917). Photograph by Alfred Stieglitz. Source: Wikimedia Commons (Public domain/PD-1923).